چرم چیست؟ | از فرایند تولید چرم تا کاربردهای آن

چرم چیست؟ چگونه از پوست خام محصولات لوکس و بادوام ساخته می‌شود؟ چرم چه کاربردهایی دارد؟ بشر از چه زمانی چرم ساختن را شروع کرد؟ انواع چرم کدام است؟

چرم چیست؟

چرم، ماده‌ای طبیعی، محکم و درعین‌حال انعطاف‌پذیر است که از دباغی پوست حیوانات به دست می‌آید. احتمالاً چرم نخستین پارچه‌ای باشد که بشر با دست‌های خود ساخت و از آن زمان تاکنون، به دلیل دوام استثنایی، عایق بودن، لطافت و زیبایی، همواره یکی از مطلوب‌ترین منسوجات طبیعی است. این ماده که در سبک‌ها، درجه‌ها و رنگ‌های گوناگون تولید می‌شود، مسیری طولانی از پوششی اولیه تا عنصری جدایی‌ناپذیر در دنیای مد، مبلمان و تجهیزات ورزشی را پیموده است.

پوست خام حیوانات فسادپذیر است و برای تبدیل شدن به چرم بادوام، باید تحت یک عملیات شیمیایی تخصصی به نام «دباغی» قرار گیرد.  عوامل دباغی شامل تانن‌های گیاهی (استخراج‌شده از منابعی چون پوست درخت)، نمک‌های معدنی (مانند سولفات کروم) و روغن‌های جانوری یا ماهی، است. دانش چرم‌سازی، علم استفاده از اسیدها، بازها، نمک‌ها، آنزیم‌ها و تانن‌های گیاهی برای رسیدن به این هدف است.

رایج‌ترین چرم‌ها از پوست هفت گروه اصلی حیوانات تأمین می‌شوند: گاو (شامل گوساله و گاومیش)، گوسفند و بره، بز و بزغاله، خانواده‌ی اسب‌ها (شامل اسب، قاطر و گورخر)، بوفالو، خوک و گراز، و در نهایت حیوانات آبزی مانند فک، شیر دریایی و تمساح.

برای درک بهتر چرم، باید به ساختار پوست پستانداران توجه کرد که از سه لایه‌ی اصلی تشکیل شده است: یک لایه‌ی بیرونی نازک به نام «اپیدرم»، یک لایه‌ی میانی ضخیم به نام «کوریوم» یا «درم»، و یک لایه‌ی چربی. ماده‌ی اولیه‌ی چرم، همان لایه‌ی میانی یا کوریوم است.

فرآیند تولید چرم | از پوست خام تا محصول نهایی

تولید چرم، مسیری حساب‌شده و علمی برای تبدیل پوست خام فسادپذیر به ماده‌ای پایدار، منعطف و ماندگار است. این فرآیند به طور کلی به سه مرحله‌ی اصلی تقسیم می‌شود: مرحله آماده‌سازی، دباغی و پوسته‌سازی (عملیات پس از دباغی). همچنین می‌توان فرآیندی دیگر، یعنی «پرداخت» یا تکمیل سطحی را نیز به این مراحل افزود، هرچند این مرحله برای تمام انواع چرم اجرا نمی‌شود.

مرحله‌ی اول | آماده‌سازی برای دباغی

پوست حیوان بلافاصله پس از جدا شدن از بدن، به سرعت شروع به تجزیه شدن می‌کند. بنابراین، نخستین گام در چرم‌سازی، توقف این روند فساد و آماده‌سازی ساختار پوست برای جذب مواد دباغی است. این مرحله با گوشت‌گیری و موگیری آغاز می‌شود؛ عملیاتی برای حذف گوشت و لایه‌ی نازک چربی از بخش زیرین پوست. در ادامه، پوست برای خشک شدن و نگهداری موقت، تحت یکی از روش‌های خشک کردن در هوا یا نمک‌سود کردن قرار می‌گیرد.

پس از ورود به دباغ‌خانه، فرآیند آماده‌سازی با خیساندن پوست در مخلوطی از آهک و آب ادامه می‌یابد تا مو و دیگر بافت‌های نامطلوب از بین بروند. سپس این مواد زائد به کمک دستگاه‌های مخصوص زدوده می‌شوند. پس از شست‌وشوی کامل برای حذف باقی‌مانده‌های آهک، نوبت به آهک‌زدایی می‌رسد. مراحل تکمیلی آماده‌سازی ممکن است شامل چربی‌زدایی، ضربه زدن (برای نرم کردن بافت)، سفید کردن و در نهایت اسیدشویی باشد. آخرین عملیات نرم‌کنندگی، پوست را برای پذیرش یکنواخت مواد دباغی آماده می‌کند.

مرحله‌ی دوم | دباغی

دباغی فرآیندی است که پروتئین‌های موجود در پوست خام را تثبیت می‌کند. تفاوت اساسی پوست خام و چرم دباغی‌شده در همین است. پوست خام پس از خشک شدن به ماده‌ای سخت و شکننده تبدیل می‌شود که در تماس مجدد با آب می‌پوسد؛ اما چرم دباغی‌شده، ضمن حفظ انعطاف‌پذیری در حالت خشک، در برابر پوسیدگی ناشی از رطوبت مقاوم است و پایداری بالایی از خود نشان می‌دهد.

در روش متداول صنعتی، دباغان پوست‌های آماده‌شده را درون درام‌های بزرگ چرخان می‌گذارند و آن‌ها را در مخزنی حاوی «مایع دباغی» غوطه‌ور می‌کنند. چرخش آرام درام باعث می‌شود مایع به تدریج در تمام نواحی پوست نفوذ کند. پس از حاصل شدن نفوذ یکنواخت، کارگران در فرآیندی دیگر مایع دباغی را به آرامی افزایش می‌دهند. این کار، ماده‌ی دباغی را در ساختار چرم تثبیت می‌کند و هرچه این تثبیت قوی‌تر باشد، مقاومت چرم در برابر افزایش و کاهش دما بالاتر می‌رود.

امروزه روش‌های دباغی بر اساس نوع مادۀ شیمیایی به‌کار رفته در مایع دباغی، به انواع گوناگونی تقسیم می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

دباغی گیاهی

قدیمی‌ترین روش شناخته‌شده که در آن از تانن‌های استخراج‌شده از مواد گیاهی نظیر پوست درخت استفاده می‌شود. چرم دباغی‌شده گیاهی در آب پایدار نیست و در صورت خیس و خشک شدن، به سمت تغییر رنگ و سخت شدن می‌رود. این فرآیند ممکن است هفته‌ها تا ماه‌ها طول بکشد.

دباغی کرومی

رایج‌ترین روش در عصر مدرن که با استفاده از سولفات کروم و سایر نمک‌های کروم انجام می‌شود. این چرم به دلیل رنگ آبی کمرنگ نوع رنگ‌نشده‌اش، «Wet Blue» نام گرفته است. دباغی کرومی معمولاً کمتر از یک روز زمان می‌برد و چرمی بسیار نرم‌تر و منعطف‌تر از نوع گیاهی تولید می‌کند که با آب به راحتی تغییر رنگ و شکل نمی‌دهد.

دباغی آلدهیدی

روشی که با استفاده از ترکیبات گلوتارآلدئید (ضدعفونی‌کننده) یا اکسازولیدین (افزودنی جاذب رطوبت) انجام شده و به دلیل رنگ کرم کم‌رنگ محصول، «Wet White» خوانده می‌شود. این چرم «بدون کروم» است و اغلب در کفش‌های نوزادان و خودرو به کار می‌رود.

دباغی با روغن مغز

روشی پرزحمت و کهن که از روغن‌های امولسیون (امتزاج‌ناپذیر) که اغلب از مغز گوزن، گاو و گاومیش گرفته می‌شوند بهره می‌برد. چرم‌های حاصل، همچون پوست گوزن، به نرمی استثنایی و قابلیت شست‌وشو معروفند.

مرحله‌ی سوم | پوسته‌سازی، پرداخت نهایی و رنگ‌آمیزی

پس از دباغی، چرم وارد مرحله‌ای می‌شود که به آن «پوسته‌سازی» می‌گویند. هدف از این مرحله، نازک کردن، روان‌سازی و اعمال رنگ است. در اینجا، پوست‌های دباغی‌شده کاملاً خشک شده و با استفاده از روش‌های متنوع رنگ می‌شوند. مواد شیمیایی اضافه شده در این مرحله باید به‌خوبی در ساختار چرم تثبیت شوند. فرآیند پوسته‌سازی که شامل عملیاتی چون شکافتن، تراشیدن، سفید کردن و رنگرزی است، با رساندن رطوبت چرم به سطح مناسب و نرم‌سازی نهایی به اوج خود می‌رسد. در ادامه، تولیدکنندگان با مالیدن روغن یا گریس بر سطح چرم، آن را نرم‌تر کرده و مقاومت آن را در برابر آب بهبود می‌بخشند. این روغن‌کاری، مکمل روغن‌های طبیعی چرم است که ممکن است در اثر استفاده مکرر از بین بروند.

مرحله‌ی نهایی: پرداخت (تکمیل سطحی)

برای بسیاری از انواع چرم، دباغان یک پوشش سطحی نهایی به نام «پرداخت» اعمال می‌کنند تا مقاومت در برابر سایش و عوامل محیطی را افزایش دهند. این عملیات می‌تواند طیف گسترده‌ای از تکنیک‌ها مانند روغن‌کاری نهایی، برس‌زنی، جلا دادن، پوشش‌دهی، برجسته‌کاری (نقش‌اندازی)، لعاب‌کاری یا غلتک‌زنی را در بر بگیرد. پس از کشش نهایی، چرم با روغن‌های محافظت‌کننده‌ی طبیعی یا مواد مشابه تغذیه می‌شود که این کار انعطاف‌پذیری آن را حفظ کرده و طول عمرش را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد. این‌گونه ماده‌ی خام اولیه به کالایی ارزشمند برای تبدیل شدن به طیف گسترده‌ای از محصولات مصرفی تبدیل می‌شود.

تاریخچه‌ی چرم

چرم‌سازی هنری باستانی به قدمت تمدن بشری است؛ ردپای این حرفه را می‌توان تا بیش از ۷۰۰۰ سال پیش دنبال کرد، اما رابطه‌ی انسان با پوست حیوانات تاریخی به مراتب کهن‌تر دارد. انسان‌ها دست‌کم از ۴۰۰,۰۰۰ سال پیش بدن خود را با پوست‌های خام حیوانات می‌پوشاندند؛ پوست‌هایی پوشیده از خز که شباهتی به چرم دباغی‌شده‌ی امروزی نداشتند. انسان اولیه که برای تأمین غذا شکار می‌کرد، به‌تدریج آموخت که می‌توان از پوست شکار نیز برای محافظت و گرم کردن بدن بهره برد. با این حال، نخستین قدم‌ها به سوی چرم‌سازی احتمالاً حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح برداشته شد.

از خشک‌کردن ساده تا دباغی گیاهی

فرآیندهای اولیه بسیار ساده بودند: پوست‌های تازه را زیر آفتاب خشک می‌کردند، با کوبیدن چربی و مغز حیوانات بر روی آن‌ها نرمشان می‌ساختند و برای نگهداری طولانی‌تر، از نمک‌سود کردن بهره می‌بردند. این روش‌های ابتدایی پایه‌ای شدند برای کشفی بزرگ‌تر. اشاره‌ها به نخستین فرآیندهای دباغی را می‌توان در متون آشوری و ایلیاد هومر یافت.